Αρχίζουμε να πεθαίνουμε από τη στιγμή που γεννιόμαστε. Κι όμως, ενώ ο θάνατος είναι για όλα ανεξαιρέτως τα έμβια όντα ένα αναπόφευκτο γεγονός, ο άνθρωπος δεν εννοεί να το αποδεχτεί. Του είναι αδύνατο να συμφιλιωθεί με την ιδέα ότι φυσική απόληξη της εξατομικευμένης ζωής είναι ο οριστικός, βιολογικός απ΄όσα γνωρίζουμε μέχρι στιγμής, αφανισμός της . Η σκέψη του τέλους αποτελεί πανανθρώπινο κι οικουμενικό φαινόμενο που καραδοκεί στις σκοτεινές πλευρές του μυαλού μας. Η έννοια του θανάτου απασχολούσε έντονα τον άνθρωπο ήδη από την αρχαιότητα. Πολλοί ήταν εκείνοι οι στοχαστές και φιλόσοφοι που έθεσαν το μέγα αυτό ζήτημα προς συζήτηση και εμβάθυνση στους μαθητές τους. Κατά τον Επίκουρο η αιτία της ανθρώπινης δυστυχίας είναι ο πανταχού παρών φόβος μας για τον θάνατο. Σύμφωνα με τον Έλληνα φιλόσοφο πολλοί άνθρωποι φτάνουν στο σημείο να αναπτύξουν μίσος για την ζωή, φτάνοντας ακόμα και στην αυτοκτονία. Η τρομακτική αυτή σκέψη του αναπόφευκτου συχνά πυροδοτεί παρόμοιες εκδηλώσεις ψυχοπαθολογικής συμπεριφοράς, όπως η κατάθλιψη ή οι κρίσεις πανικού.
Ο φόβος του θανάτου πολλές φορές αποτελεί τροχοπέδη στην πορεία μας προς την αυτοπραγμάτωση καθώς ψυχικά καταλαμβάνει χώρο με αποτέλεσμα να αδυνατούμε να ζήσουμε την ίδια τη ζωή. Ο φόβος αυτός κάνει αισθητή την παρουσία του μέσα από διάφορες εκφάνσεις όπως το άγχος, οι κρίσεις πανικού και η υποχονδρίαση, αλλά και άλλων ψυχικών διαταραχών όπως κατάθλιψη. Κάποιοι στην προσπάθεια τους να μειώσουν την αγωνία αυτή αναζητούν την αιωνιότητα μέσα από την υστεροφημία, την κοινωνική καταξίωση, την απόκτηση πλούτου και δύναμη. Κάποιοι άλλοι στρέφονται σε «υπερφυσικά φαινόμενα» και αστρολογικές προβλέψεις, και σε ότι άλλο δίνει την ψευδαίσθηση του ελέγχου.
Ο Επίκουρος πίστευε ότι η αποστολή της φιλοσοφίας είναι να ανακουφίσει την ανθρώπινη δυστυχία που θεωρούσε ως βασικότερο αίτιο τον πανταχού παρόντα φόβο μας για τον θάνατο, ενώ ο Σωκράτης ζητούσε από τους μαθητές του να φιλοσοφήσουν πάνω σε θέματα ζωής και θανάτου και να τα αποδεχτούν.
Ο Ίρβιν Γιάλομ, ένας από τους σημαντικότερους ψυχοθεραπευτές του 21ου αιώνα στο βιβλίο του « Στον κήπο του Επίκουρου» δείχνει ότι στον πυρήνα του άγχους μας βρίσκεται συχνά ο φόβος του θανάτου. Η συνειδητοποίηση αυτή μας οδηγεί πολλές φορές σε μια «αφυπνιστική εμπειρία» ότι ο θάνατος, το αναπόφευκτό, κάνει πιο έντονη τη δίψα μας για ζωή. Η βαθιά και ουσιαστική συνειδητοποίηση του τέλους γίνεται ταυτόχρονα ο μεγαλύτερος σύμμαχος της ζωής για τον ολοκληρωμένο άνθρωπο.
Ο θάνατος, ως μέγας διδάσκαλος έρχεται να μας διδάξει πως στη ζωή υπάρχει ένα όριο. Μας προτρέπει να ζούμε το τώρα, αυτή τη στιγμή. Ο χρόνος όπως τον επινόησε ο άνθρωπος δεν έχει καμία αξία, αυτό που έχει αξία είναι να είμαστε παρόντες με όλες μας τις αισθήσεις στο «τώρα» και να ζούμε ποιοτικά την στιγμή.
Μας διδάσκει πως στη φύση όλα πεθαίνουν. Όταν το λουλούδι έχει ανοίξει τα πέταλά του, όταν έχει στείλει το άρωμά του ως τις πιο μακρινές γωνίες της ύπαρξης, έχει χαρεί την κάθε στιγμή, έχει δει τον ήλιο να ανατέλλει, έχει ζήσει τη ζωή, έρχεται η πλήρωση και το δειλινό και το λουλούδι είναι έτοιμο να πέσει στη γη και να αναπαυθεί. Χωρίς άγχος, χωρίς κλάματα, χωρίς να προσπαθεί να αρπαχτεί και να ξεφύγει.
Ο θάνατος μας διδάσκει πόσο πολύτιμο είναι το δώρο της ζωής και ότι αυτός ο δρόμος θα περπατηθεί από εμάς μόνο μια φορά. Μας διδάσκει να μην αφήνουμε τις στιγμές να περνούν ανεκμετάλλευτες και μέσα από αυτή τη πορεία να εξελισσόμαστε και όχι να αδρανούμε μέσα από τις αντιξοότητες της ζωής.
Συνοψίζοντας τον συλλογισμό μας, καταλαβαίνουμε ότι ο άνθρωπος φοβάται το χρόνο, καθώς αναζητά απεγνωσμένα να ανακαλύψει να ελέγξει το μέλλον του, αντί να προσπαθεί να διαμορφώσει το παρόν του. Και αυτή του η αδυναμία τον κρατά καθηλωμένο στο ίδιο σημείο, σταματημένο και στατικό. Η επεξεργασία του θανάτου μπορεί να χαρίσει στη ζωή ένα νόημα που δεν είχε πριν, αν μετακινηθούμε εσωτερικά από την άρνηση του θανάτου στην αποδοχή της ζωής κι από την απελπισία για το αύριο στη φροντίδα για το παρόν.
Όλες οι παραπάνω σκέψεις είναι απόσταγμα από ένα λιτό γκράφιτι που συναντάμε γραμμένο στους τοίχους: «Υπάρχει ζωή πριν το θάνατο;».
Τελικά η ανθρώπινη απόγνωση δεν πηγάζει μόνο από απωθημένα ένστικτα, διαταραγμένους τρόπους σκέψης ή τραυματικές μνήμες… αλλά κυρίως από μια κατά πρόσωπο συνάντηση με την ύπαρξή μας, που αξίζει να την δούμε ως ευκαιρία.

Ευάγγελος Ορφανίδης Κλινικός ψυχολόγος, ειδ. Συνθετικός ψυχοθεραπευτής